تخلیه بار آخرین مرحله از فرایند حمل‌ونقل است، اما به همان اندازه بارگیری و مسیر حمل اهمیت دارد. بسیاری از خسارت‌ها، اختلافات مالی و حتی حوادث کاری دقیقا در همین مرحله اتفاق می‌افتند؛ زمانی که خودرو به مقصد رسیده و باید کالا از روی وانت، نیسان یا کامیون پایین آورده شود. به همین دلیل آشنایی با قوانین و اصول ایمنی تخلیه بار برای صاحب کالا، گیرنده، راننده و شرکت حمل‌ونقل اهمیت زیادی دارد.
آنچه در این مقاله می‌خوانید
- قوانین تخلیه بار چیست و چرا اهمیت دارد؟
- مسئولیت تخلیه بار بر عهده چه کسی است؟
- مسئولیت صاحب بار قبل از تخلیه
- مسئولیت راننده هنگام تخلیه بار
- نقش توافق طرفین در تعیین مسئولیت‌ها
- مهم‌ترین قوانین و نکات ایمنی هنگام تخلیه بار
- مراحل صحیح و ایمن تخلیه بار
- قوانین تخلیه بار برای انواع کالا
- ۱- تخلیه بارهای سنگین
- ۲- تخلیه شیشه، آینه و کالاهای شکستنی
- ۳- تخلیه لوازم خانگی
- ۴- تخلیه بار در ساختمان و معابر شهری
- اگر هنگام تخلیه بار خسارت ایجاد شود، مسئولیت با کیست؟
- اشتباهات رایج هنگام تخلیه بار
- جمع‌بندی
- پرسش‌های متداول
قوانین تخلیه بار چیست و چرا اهمیت دارد؟
نکته مهم این است که در ایران قانون مستقلی برای تخلیه بار وجود ندارد. قواعد این کار از مقررات مختلفی مانند قانون تجارت، شرایط عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی کالا، قانون مسئولیت مدنی، مقررات حفاظت فنی و مقررات شهری تشکیل می‌شود.
تخلیه بار به مجموعه عملیاتی گفته می‌شود که طی آن کالا پس از رسیدن وسیله نقلیه به مقصد، از خودرو خارج و به گیرنده یا محل تعیین‌شده تحویل داده می‌شود. این کار ممکن است با دست، چرخ دستی، لیفتراک، جرثقیل یا تجهیزات تخصصی دیگر انجام شود.
در حمل‌ونقل جاده‌ای، تعهد متصدی حمل‌ونقل فقط به حرکت دادن خودرو از مبدا تا مقصد محدود نمی‌شود. قانون تجارت برای متصدی حمل‌ونقل در برابر کالا مسئولیت‌هایی تعیین کرده است. برای نمونه، طبق ماده ۳۸۶، اگر کالا تلف یا گم شود، متصدی حمل‌ونقل اصولا مسئول قیمت آن است؛ مگر اینکه بتواند یکی از موارد معافیت قانونی مانند تقصیر فرستنده یا گیرنده، ویژگی خود کالا یا حادثه‌ای را که حتی یک متصدی مراقب نیز نمی‌توانسته از آن جلوگیری کند، اثبات کند. ماده ۳۸۸ نیز مسئولیت متصدی نسبت به حوادث و تقصیرات دوران حمل را بیان می‌کند. به همین دلیل، مرحله تخلیه از سه جهت اهمیت دارد:
- مالی: تاخیر در تخلیه میتواند باعث ایجاد هزینه توقف و اختلاف درباره هزینه‌های جانبی شود.
- ایمنی: جابه‌جایی دستی یا مکانیکی بار سنگین، شیشه و کالاهای نامتعادل میتواند باعث آسیب به کارگر، راننده، ساختمان یا خود کالا شود.
- اثباتی: اگر هنگام تخلیه خسارتی ایجاد شود، رسید تحویل، وضعیت ظاهری کالا و ثبت ایرادها میتواند در مشخص شدن مسئولیت طرفین بسیار مهم باشد.
یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای کاهش اختلاف این است که تحویل بار در حضور راننده انجام شود و وضعیت کالا پیش از امضای رسید بررسی شود. اگر آسیب، کسری یا پارگی بسته‌بندی وجود دارد، بهتر است همان زمان روی رسید یا سند تحویل ثبت شود.
مسئولیت تخلیه بار بر عهده چه کسی است؟
پاسخ این سوال به نوع حمل، قرارداد و توافق طرفین بستگی دارد. با این حال، در شرایط عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی کالا، هزینه‌هایی مانند عملیات تخلیه، بارگیری و استفاده از تجهیزاتی مانند جرثقیل و لیفتراک در اصل بر عهده صاحب کالا قرار گرفته است. همچنین محل تخلیه باید به شکلی باشد که کامیون بتواند مطابق مقررات مربوط به تردد به آن دسترسی پیدا کند.
بنابراین نباید تصور کرد صرفا چون راننده بار را تا مقصد آورده، حتما موظف است همه مراحل تخلیه را نیز شخصا انجام دهد. در مقابل، در برخی خدمات شهری مانند اسباب‌کشی با وانت یا نیسان، کارگر تخلیه ممکن است به عنوان بخشی از خدمات شرکت حمل در نظر گرفته شود. این موضوع بیشتر به قرارداد و عرف آن خدمت مربوط است.
مسئولیت صاحب بار قبل از تخلیه
صاحب کالا یا فرستنده از همان زمان تحویل بار به شرکت حمل‌ونقل وظایفی دارد. طبق ماده ۳۷۹ قانون تجارت، اطلاعاتی مانند نشانی صحیح گیرنده، محل تسلیم، تعداد بسته‌ها، نحوه بسته‌بندی، وزن و محتویات کالا، زمان مورد نظر برای تحویل و قیمت اشیای گرانبها باید به متصدی حمل اعلام شود. خسارت ناشی از ارائه نکردن این اطلاعات یا ارائه اطلاعات نادرست بر عهده فرستنده است.
بسته‌بندی نیز اهمیت زیادی دارد. اصل بر این است که فرستنده کالا را به شکل مناسب بسته‌بندی کند. اگر بسته‌بندی دارای ایراد باشد و این ایراد باعث خسارت شود، ممکن است مسئولیت متوجه فرستنده باشد. البته اگر عیب بسته‌بندی آشکار بوده و متصدی حمل با وجود مشاهده آن، کالا را بدون درج قید عدم مسئولیت قبول کرده باشد، شرایط متفاوت خواهد بود. برای مرحله تخلیه نیز بهتر است صاحب بار یا گیرنده از قبل موارد زیر را آماده کند:
- محل مناسب برای توقف خودرو
- مسیر ورود و خروج بار
- نیروی کافی برای تخلیه
- لیفتراک، جرثقیل یا سایر تجهیزات لازم در صورت نیاز
- فضای کافی برای قرار دادن کالا
- هماهنگی با نگهبانی یا مدیر ساختمان
- آسانسور مناسب در صورت انتقال بار به طبقات
- محل امن برای کالاهای شکستنی یا حساس
آماده نبودن مقصد فقط باعث اتلاف وقت نمی‌شود. ممکن است خودرو مجبور شود مدت زیادی منتظر بماند و موضوع حق توقف مطرح شود. در شرایط عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی کالا، اصل بر این است که در صورت معطلی کامیون در مقصد به علت نبود امکانات صاحب کالا و در شرایطی که راننده مقصر نباشد، موضوع حق توقف مطرح می‌شود. با توجه به تغییرات مقررات و توافق‌های صنفی در سال‌های مختلف، بهتر است عدد مهلت رایگان و مبلغ حق توقف در زمان حمل از آخرین ضوابط ابلاغی و مفاد بارنامه یا قرارداد بررسی شود.
مسئولیت راننده هنگام تخلیه بار
راننده در زمان حمل، نسبت به مراقبت از کالا وظایفی دارد و در مرحله تحویل نیز باید شرایط را تا حد متعارف کنترل کند. قانون تجارت متصدی حمل‌ونقل را نسبت به حوادث و تقصیرات دوران حمل مسئول می‌داند و در صورت استفاده از حمل‌کننده دیگر نیز برای متصدی اصلی مسئولیت‌هایی در نظر گرفته است. در زمان تخلیه، مهم‌ترین وظایف عملی راننده عبارتند از:
- حضور یا نظارت بر فرایند تحویل تا جایی که شرایط حمل و قرارداد اقتضا می‌کند
- کنترل وضعیت ظاهری کالا هنگام تحویل
- ثبت ایرادهای قابل مشاهده روی رسید یا سند تحویل
- ثبت زمان ورود و پایان عملیات در مواردی که موضوع حق توقف مطرح است
- اطمینان از ثابت بودن خودرو پیش از باز کردن بار
- جلوگیری از باز کردن ناایمن درهای اتاق یا قسمت بار، به‌خصوص زمانی که احتمال جابه‌جایی بار وجود دارد
- خودداری از دریافت مبالغ غیرمجاز با عناوینی مانند بارچینی یا انعام
در شرایط عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی کالا، دریافت برخی وجوه اضافی با عناوینی مانند بارچینی و انعام از سوی شرکت حمل یا راننده ممنوع اعلام شده است. البته حضور راننده به این معنا نیست که او باید در هر شرایطی شخصا بار را از کامیون پایین بیاورد. اینکه نیروی تخلیه چه کسی باشد، به نوع خدمت و توافق طرفین بستگی دارد.
نقش توافق طرفین در تعیین مسئولیت‌ها
بخش قابل توجهی از اختلافات تخلیه بار را می‌توان قبل از شروع حمل و با یک توافق روشن پیشگیری کرد. برای مثال بهتر است پیش از حرکت خودرو مشخص شود:
- تخلیه با چه کسی است؟
- کارگر تخلیه را چه کسی تامین می‌کند؟
- هزینه لیفتراک یا جرثقیل با چه کسی است؟
- بار باید تا کدام طبقه منتقل شود؟
- استفاده از آسانسور با چه شرایطی امکان‌پذیر است؟
- مهلت مجاز توقف چقدر است؟
- حق توقف چگونه محاسبه می‌شود؟
- در صورت آسیب ظاهری به کالا، نحوه ثبت آن چگونه خواهد بود؟
در قانون تجارت حتی امکان تعیین میزان خسارت متفاوت از قیمت کامل کالا با توافق طرفین پیش‌بینی شده است. با این حال، توافق خصوصی نباید باعث نادیده گرفتن الزامات ایمنی یا مقررات مربوط به تردد و کار در محل شود. در عمل، همین چند مورد ساده اگر هنگام سفارش حمل به صورت روشن و ترجیحا کتبی مشخص شوند، می‌توانند جلوی بسیاری از اختلافات بعدی را بگیرند.
مهم‌ترین قوانین و نکات ایمنی هنگام تخلیه بار
قبل از شروع تخلیه باید ریسک‌های اصلی محل و خود کالا شناسایی شود. یکی از مهم‌ترین مقررات در این زمینه، «آیین‌نامه حفاظتی حمل دستی بار» مصوب ۱۳۸۹ است که در کارگاه‌های مشمول ماده ۸۵ قانون کار لازم‌الاجراست. این آیین‌نامه حمل دستی بار را در شرایطی که بار برای یک نفر سنگین، بسیار حجیم، دارای لبه تیز، لغزنده یا ناپایدار باشد ممنوع می‌کند. همچنین اگر امکان استفاده از تجهیزات مکانیکی مناسب وجود داشته باشد، اصل بر استفاده از تجهیزات مکانیکی به جای حمل دستی است.
هنگام تخلیه این نکات را جدی بگیرید:
- خودرو را روی سطح تا حد امکان صاف و پایدار متوقف کنید.
- ترمز دستی را فعال کنید و در صورت نیاز از گوه چرخ استفاده کنید.
- قبل از باز کردن درهای قسمت بار، مطمئن شوید بار به سمت درها فشار وارد نمی‌کند.
- از ایستادن افراد در مسیر سقوط یا حرکت احتمالی کالا جلوگیری کنید.
- زیر بار معلق، شاخک لیفتراک یا بار در حال بلند شدن نایستید.
- برای بارهای سنگین و حجیم از لیفتراک، جرثقیل یا تجهیزات مناسب استفاده کنید.
- هنگام جابه‌جایی دستی، بار نباید دید فرد را کاملا مسدود کند.
- از کشیدن یا هل دادن بار روی سطوح ناایمن و لغزنده خودداری کنید.
- در شرایط بارندگی، باد شدید، سطح خیس یا نور ناکافی، عملیات را متوقف یا شرایط را ایمن کنید.
- برای کالاهای دارای لبه تیز از دستکش و تجهیزات حفاظت فردی مناسب استفاده کنید.
- اگر چند نفر یک بار را جابه‌جا می‌کنند، یک نفر باید هماهنگ‌کننده حرکت باشد تا افراد همزمان و با فرمان مشخص حرکت کنند.
مطالعه مقاله : راهکارهای کاهش حوادث در فرایند باربری میتواند تکمیل کننده این بخش باشد
آیین‌نامه حمل دستی بار همچنین انجام رفتارهایی مانند دویدن، پریدن، پرتاب کردن بار و سایر حرکات ناایمن را ممنوع کرده و کارفرما را مکلف به آموزش و تامین تجهیزات حفاظت فردی متناسب با کار کرده است. در مورد ظرفیت بلند کردن بار نیز بهتر است به اعداد ساده و قدیمی مانند «۱۰ یا ۲۰ کیلو برای همه» استناد نشود. آیین‌نامه ۱۳۸۹ روش محاسباتی مشخصی برای تعیین حد مجاز دارد و آیین‌نامه قدیمی سال ۱۳۷۰ را از اعتبار خارج کرده است.
مراحل صحیح و ایمن تخلیه بار
برای اجرای اصول صحیح تخلیه بار، بهتر است عملیات را مرحله به مرحله انجام دهید.
- هماهنگی پیش از تخلیه
گیرنده باید از رسیدن خودرو مطلع باشد و محل تخلیه آماده باشد. اگر قرار است از جرثقیل یا لیفتراک استفاده شود، بهتر است زمان حضور تجهیزات از قبل هماهنگ شده باشد.
- بررسی محل
پیش از پارک خودرو، مسیر ورود، فضای مانور، شیب زمین، روشنایی، عبور عابران و محل قرار گرفتن کالا بررسی شود. اگر خودرو برای تخلیه مجبور به توقف در معبر است، باید مقررات ترافیکی و محدودیت‌های محل نیز در نظر گرفته شود.
- ثابت کردن خودرو
پس از توقف، ترمز دستی فعال شود و در صورت نیاز از گوه چرخ استفاده شود. در عملیات تخلیه، حرکت ناگهانی خودرو میتواند هم به بار و هم به افراد آسیب بزند.
- بررسی وضعیت بار پیش از باز کردن
این مرحله به‌خصوص برای کامیون‌ها و اتاق‌های مسقف اهمیت دارد. اگر بار در طول مسیر جابه‌جا شده باشد، ممکن است هنگام باز شدن درها به سمت بیرون حرکت کند. بنابراین نباید بدون بررسی، تسمه‌ها یا درهای قسمت بار را به سرعت باز کرد.
- انتخاب روش تخلیه
بار سبک و مناسب را می‌توان با نیروی انسانی جابه‌جا کرد، اما برای بار سنگین، حجیم، ناپایدار یا دارای ابعاد غیرعادی باید از تجهیزات مکانیکی استفاده شود. طبق آیین‌نامه حمل دستی بار، استفاده از تجهیزات مکانیکی در صورت امکان، روش مناسب‌تری برای کاهش خطرات جابه‌جایی است.
- تخلیه مرحله‌ای
بار نباید بدون برنامه از خودرو خارج شود. ترتیب تخلیه باید به شکلی باشد که تعادل باقی‌مانده بار به هم نخورد. هنگام استفاده از لیفتراک یا جرثقیل نیز افراد غیرمرتبط نباید وارد محدوده خطر شوند.
- تحویل و کنترل نهایی
پس از قرار گرفتن کالا در محل، وضعیت ظاهری، تعداد بسته‌ها و آسیب‌های احتمالی بررسی شود. اگر مشکلی وجود دارد، آن را روی رسید یا سند تحویل بنویسید و از امضای یک رسید کاملا بدون قید خودداری کنید. ثبت ساعت ورود خودرو و زمان پایان تخلیه نیز در حمل‌های جاده‌ای مهم است؛ به‌خصوص زمانی که معطلی باعث طرح موضوع حق توقف می‌شود.
قوانین تخلیه بار برای انواع کالا
قوانین تخلیه بار برای کالاهای مختلف یکسان نیست. تفاوت اصلی از ویژگی خود کالا، روش حمل، بسته‌بندی، تجهیزات لازم و شرایط محل تخلیه ناشی می‌شود. در بارهای خاص باید علاوه بر مقررات عمومی، دستورالعمل سازنده یا الزامات ایمنی مربوط به همان کالا نیز رعایت شود.
۱- تخلیه بارهای سنگین
برای بار سنگین، اولین اصل این است که وزن بار را با افزایش تعداد نیروی انسانی جبران نکنیم. اگر کالا برای بلند کردن یک نفر یا چند نفر سنگین، حجیم یا ناپایدار است، استفاده از تجهیزات مکانیکی ضروری‌تر می‌شود. آیین‌نامه حمل دستی بار نیز حمل انفرادی بار سنگین یا بارهایی را که گرفتن آنها دشوار و ناایمن است ممنوع کرده و استفاده از تجهیزات مکانیکی را در صورت امکان در اولویت قرار می‌دهد. در تخلیه بار سنگین معمولا تجهیزات زیر کاربرد دارند:
- لیفتراک برای بارهای پالت‌شده و بارهایی که امکان گرفتن با شاخک وجود دارد.
- جرثقیل برای بارهای بسیار سنگین یا قطعاتی که امکان جابه‌جایی آنها با لیفتراک وجود ندارد.
- جک پالت برای بارهای مناسب در سطح صاف و هموار.
- تسمه و تجهیزات مهار استاندارد برای بلند کردن بارهایی که امکان اتصال ایمن دارند.
اپراتور تجهیزات نیز باید صلاحیت و آموزش لازم را داشته باشد. افراد نباید زیر بار معلق یا زیر شاخک‌های لیفتراک قرار بگیرند. در بارهای سنگین، هماهنگی زمان حضور جرثقیل یا لیفتراک نیز مهم است. اگر خودرو به مقصد برسد اما تجهیزات تخلیه آماده نباشد، احتمال ایجاد معطلی و اختلاف درباره حق توقف بیشتر می‌شود.
۲- تخلیه شیشه، آینه و کالاهای شکستنی
شیشه و آینه از کالاهایی هستند که تخلیه آنها به مراقبت بیشتری نیاز دارد. علاوه بر احتمال شکستن، لبه‌های شیشه می‌توانند باعث بریدگی افراد شوند. تا حد امکان:
- شیشه را به شکل عمودی جابه‌جا کنید و از خواباندن آن در شرایطی که خطر خم شدن یا ضربه وجود دارد خودداری کنید.
- از دستکش مناسب با قابلیت ضدلغزش و محافظت در برابر لبه‌های تیز استفاده کنید.
- گوشه‌های شیشه نباید مستقیما با زمین یا سطح فلزی سخت برخورد کنند.
- برای قرار دادن شیشه روی زمین از پد مناسب، لاستیک یا ضربه‌گیر استفاده کنید.
- بسته‌بندی آینه و شیشه باید در برابر ضربه و فشار جانبی مقاوم باشد.
- هنگام کار در فضای باز، وزش باد را جدی بگیرید؛ صفحات بزرگ شیشه‌ای می‌توانند در اثر باد ناگهان از کنترل خارج شوند.
برای آینه‌ها و صفحات حساس، استفاده از جعبه محافظ مناسب میتواند خطر ضربه و پیچ‌خوردگی را کاهش دهد. از نظر حقوقی نیز ارزش کالاهای گرانبها باید به متصدی حمل اعلام شود. بنابراین اگر کالایی ارزش بالایی دارد، بهتر است ارزش و شرایط بسته‌بندی آن از ابتدا در اسناد و توافق حمل مشخص باشد.
۳- تخلیه لوازم خانگی
لوازم خانگی معمولا وزن و ابعاد قابل توجهی دارند و برخی از آنها، مانند یخچال، به نحوه جابه‌جایی حساس هستند. در مورد یخچال، بهترین مرجع برای زمان انتظار پیش از روشن کردن دستگاه، دفترچه راهنمای همان مدل است. علت این احتیاط، وضعیت روغن کمپرسور و مدار سرمایش پس از حمل است. اگر یخچال به شکل خوابیده یا با زاویه زیاد حمل شده باشد، معمولا باید مدت بیشتری به صورت ایستاده بماند. برای کاهش خطر آسیب:
- قطعات جداشدنی داخل دستگاه را پیش از حمل خارج یا محکم کنید.
- درهای یخچال را با روش مناسب ثابت کنید.
- بدنه و گوشه‌ها را در برابر ضربه محافظت کنید.
- یخچال را تا حد امکان در وضعیت توصیه‌شده توسط سازنده جابه‌جا کنید.
- پس از تخلیه، قبل از روشن کردن دستگاه دستورالعمل همان برند را بررسی کنید.
در مورد لباسشویی و ظرفشویی نیز باید دفترچه سازنده را در اولویت قرار داد. برای نمونه، در لباسشویی معمولا استفاده از پیچ‌های مخصوص حمل برای جلوگیری از حرکت دیگ در زمان جابه‌جایی اهمیت دارد. این پیچ‌ها باید طبق دستورالعمل سازنده باز یا نصب شوند و نباید روش یکسانی را برای همه مدل‌ها در نظر گرفت.
در زمان تخلیه لوازم خانگی، استفاده از دو یا چند نفر یا تجهیزات حمل مناسب بهتر از کشیدن دستگاه روی زمین است. این کار هم احتمال آسیب به دستگاه را کم می‌کند و هم از آسیب به کف، دیوار و آسانسور جلوگیری می‌کند.
۴- تخلیه بار در ساختمان و معابر شهری
تخلیه بار در ساختمان فقط مسئله حمل کالا نیست. محل توقف خودرو، مسیر انتقال کالا و استفاده از فضای عمومی نیز باید در نظر گرفته شود. اگر برای تخلیه لازم است خودرو در کوچه یا خیابان توقف کند، محل توقف باید از نظر تابلوها و مقررات ترافیکی بررسی شود. نمی‌توان صرف اینکه تخلیه بار چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد در هر نقطه‌ای توقف کرد.
در پروژه‌های ساختمانی، موضوع جدی‌تر است. مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان بر حفاظت از عابران و مجاوران کارگاه تاکید دارد و محدود کردن یا مسدود کردن موقت پیاده‌روها و معابر عمومی برای تخلیه مصالح و تجهیزات را منوط به اخذ مجوز از مراجع ذیربط می‌داند. در ساختمان‌های مسکونی نیز بهتر است پیش از رسیدن خودرو، درباره موارد زیر با مدیر ساختمان یا گیرنده هماهنگ شود:
- امکان ورود وانت یا نیسان به حیاط یا پارکینگ
- ظرفیت و ابعاد آسانسور
- امکان انتقال بار از راه‌پله
- ساعت مجاز جابه‌جایی
- محل موقت قرار دادن کالا
- حفاظت از دیوارها، کف و درهای ساختمان
به‌خصوص برای جابه‌جایی بارهای سنگین با آسانسور، ظرفیت درج‌شده روی پلاک آسانسور باید ملاک قرار گیرد.
اگر هنگام تخلیه بار خسارت ایجاد شود، مسئولیت با کیست؟
برای پاسخ به این سوال باید ابتدا مشخص شود خسارت دقیقا چه زمانی و توسط چه کسی ایجاد شده است. اگر کالا هنوز تحت مسئولیت متصدی حمل باشد و خسارت ناشی از تقصیر او یا عوامل مربوط به حمل باشد، ممکن است مسئولیت متوجه متصدی حمل شود. قانون تجارت در ماده ۳۸۶ برای تلف یا گم شدن کالا و در ماده ۳۸۷ برای خسارت ناشی از تاخیر، نقص یا آسیب، چارچوب مسئولیت متصدی حمل را مشخص کرده است.
اما اگر آسیب در زمان تخلیه توسط نیروی گیرنده یا تجهیزات او ایجاد شده باشد، موضوع متفاوت است. همچنین اگر خسارت به دلیل بسته‌بندی نامناسب یا اطلاعات نادرست فرستنده ایجاد شده باشد، ممکن است مسئولیت متوجه صاحب کالا باشد. بنابراین نمی‌توان به صورت کلی راننده یا صاحب بار را مسئول جبران خسارت دانست. بهترین کار در صورت مشاهده خسارت این است که:
- عملیات را در صورت امکان متوقف کنید.
- از قسمت آسیب‌دیده عکس و فیلم بگیرید.
- وضعیت بسته‌بندی را ثبت کنید.
- مشخص کنید خسارت در چه مرحله‌ای مشاهده شده است.
- موضوع را روی رسید تحویل یا صورت‌جلسه بنویسید.
- از افراد حاضر بخواهید سند مربوط را امضا کنند.
- اسناد حمل، بارنامه، رسید تحویل و مکاتبات مربوط به حمل را نگه دارید.
اشتباهات رایج هنگام تخلیه بار
بسیاری از مشکلات تخلیه بار نتیجه اشتباه‌هایی هستند که پیش از شروع عملیات به راحتی قابل پیشگیری‌اند.
- تخلیه بدون توافق قبلی
صاحب بار تصور می‌کند راننده کارگر تخلیه هم دارد و راننده تصور می‌کند گیرنده باید کارگر و لیفتراک تهیه کند. این اختلاف را باید پیش از اعزام خودرو حل کرد.
- آماده نبودن محل تخلیه
اگر مقصد فضای کافی یا تجهیزات لازم را نداشته باشد، خودرو ممکن است ساعت‌ها معطل بماند و اختلاف درباره خسارت دیرکرد بار یا حق توقف ایجاد شود.
- امضای رسید قبل از بررسی کالا
رسید تحویل نباید قبل از بررسی تعداد بسته‌ها و وضعیت ظاهری کالا بدون قید امضا شود. اگر ایرادی دیده می‌شود، همان زمان ثبت شود.
- باز کردن ناگهانی در کامیون
اگر بار در مسیر جابه‌جا شده باشد، ممکن است هنگام باز شدن در به بیرون بیفتد. ابتدا وضعیت بار را بررسی کنید.
- بلند کردن دستی بار سنگین
وقتی لیفتراک یا وسیله مکانیکی مناسب وجود دارد، استفاده از نیروی انسانی برای جابه‌جایی بار سنگین ریسک غیرضروری ایجاد می‌کند. آیین‌نامه حمل دستی بار نیز استفاده از تجهیزات مکانیکی را در صورت امکان در اولویت قرار داده است.
- ایستادن زیر بار معلق یا شاخک لیفتراک
این کار یکی از خطرناک‌ترین اشتباهات هنگام تخلیه است و باید از محدوده حرکت بار کاملا دور شد.
- تخلیه شیشه به شکل نامناسب
خواباندن یا بلند کردن نادرست صفحات شیشه‌ای، تماس گوشه‌ها با سطوح سخت و بی‌توجهی به باد میتواند باعث شکستگی و آسیب افراد شود.
- روشن کردن فوری یخچال بدون توجه به دستورالعمل سازنده:
پس از تخلیه، مخصوصا در حالتی که دستگاه خوابیده یا با زاویه زیاد جابه‌جا شده، باید دستورالعمل همان مدل را بررسی کرد.
- توقف خودرو در محل نامناسب
تخلیه بار مجوز توقف در هر نقطه از خیابان را ایجاد نمی‌کند. تابلوها، محدودیت‌های ترافیکی و مقررات شهری باید رعایت شوند.
- ثبت نکردن ساعت ورود و پایان تخلیه
در حمل‌های بین شهری، این اطلاعات میتواند برای بررسی معطلی و حق توقف اهمیت داشته باشد.
- پرداخت وجه اضافه با عنوان‌های غیرمجاز
طبق شرایط عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی کالا، دریافت برخی وجوه با عناوینی مانند بارچینی و انعام از سوی شرکت حمل و راننده ممنوع است.
- اعلام نکردن ارزش کالای گرانبها
قیمت اشیای گرانبها باید در اطلاعاتی که فرستنده به متصدی حمل می‌دهد مشخص شود. این موضوع در زمان بروز اختلاف اهمیت زیادی پیدا می‌کند.
برای مطالعه بیشتر این مطلب را بخوانید: اصول صحیح بارگیری وانت
جمع‌بندی
قوانین تخلیه بار مجموعه‌ای از مقررات حمل‌ونقل، مسئولیت مدنی، ایمنی کار و مقررات شهری است و نمی‌توان همه آنها را در یک قانون مستقل خلاصه کرد. مهم‌ترین اصل این است که مسئولیت‌ها پیش از شروع حمل روشن شوند و محل تخلیه، نیروی انسانی و تجهیزات لازم از قبل آماده باشند.
برای راننده نیز کنترل ایمنی خودرو، مراقبت از بار تا زمان تحویل، ثبت وضعیت کالا و دریافت رسید صحیح اهمیت زیادی دارد. صاحب بار یا گیرنده هم باید محل مناسب، نیروی کافی و تجهیزات لازم را فراهم کند. در نهایت، ایمنی مهم‌تر از سرعت تخلیه است. استفاده از تجهیزات مناسب برای بار سنگین، ثبت خسارت در همان لحظه، رعایت مقررات ترافیکی و توافق شفاف درباره هزینه‌ها میتواند هم احتمال حادثه را کم کند و هم از اختلافات بعدی جلوگیری کند.
پرسش‌های متداول
۱- مسئولیت تخلیه بار بر عهده صاحب بار است یا راننده؟
در حالت کلی، نمی‌توان مسئولیت تخلیه را همیشه بر عهده راننده یا همیشه بر عهده صاحب بار گذاشت. شرایط عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی کالا، هزینه عملیات تخلیه و تجهیزات لازم مانند جرثقیل و لیفتراک را اصولا بر عهده صاحب کالا قرار می‌دهد، اما نوع خدمت و توافق طرفین نیز اهمیت دارد. در خدماتی مانند اسباب‌کشی ممکن است کارگر تخلیه بخشی از خدمت شرکت حمل باشد.
۲- آیا راننده موظف به تخلیه بار است؟
صرف راننده بودن به معنای الزام عمومی به انجام عملیات تخلیه دستی نیست. اگر در قرارداد یا خدمت مورد توافق، نیروی تخلیه جزو خدمات شرکت باشد، شرایط متفاوت خواهد بود. همچنین برای بارهایی که از نظر وزن، ابعاد یا شکل برای حمل دستی مناسب نیستند، استفاده از تجهیزات مکانیکی و روش ایمن اهمیت دارد.
۳- در صورت آسیب به بار هنگام تخلیه چه باید کرد؟
ابتدا از ادامه عملیات در صورت وجود خطر جلوگیری کنید و سپس از کالا، بسته‌بندی و محل آسیب عکس بگیرید. خسارت را روی رسید یا صورت‌جلسه تحویل ثبت کنید و از افراد حاضر بخواهید آن را تایید کنند. مشخص شدن اینکه خسارت در چه مرحله‌ای و توسط چه کسی ایجاد شده، در تعیین مسئولیت اهمیت زیادی دارد.
۴- آیا تخلیه بار در معابر شهری محدودیت دارد؟
بله. امکان توقف و اشغال معبر برای تخلیه به مقررات ترافیکی و شرایط محل بستگی دارد. برای کارگاه‌های ساختمانی نیز محدود کردن یا مسدود کردن موقت پیاده‌رو و معابر عمومی برای تخلیه مصالح و تجهیزات، طبق مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان نیازمند رعایت ضوابط و اخذ مجوزهای مربوط است.
۵- چه تجهیزاتی برای تخلیه بارهای سنگین لازم است؟
بسته به نوع و وزن بار، ممکن است لیفتراک، جرثقیل، جک پالت یا تجهیزات تخصصی مهار و بلند کردن لازم باشد. انتخاب وسیله باید بر اساس وزن و ابعاد بار، مرکز ثقل، فضای مانور و ظرفیت خود تجهیز انجام شود. افراد نیز نباید در محدوده سقوط یا حرکت بار قرار بگیرند.
۶- اگر گیرنده هنگام رسیدن خودرو حاضر نباشد، راننده باید چه کار کند؟
بهتر است راننده بدون هماهنگی با فرستنده تصمیمی مانند رها کردن بار، انتقال آن به محل دیگر یا برگشت خودسرانه نگیرد. قانون تجارت در صورت دسترسی نداشتن به گیرنده یا نپذیرفتن کالا، برای متصدی حمل‌ونقل تکالیفی مانند اطلاع دادن به فرستنده و نگهداری موقت کالا یا سپردن آن به ثالث پیش‌بینی کرده است. در چنین شرایطی باید موضوع مستند و مطابق مسیر قانونی پیگیری شود.
۷- آیا برای تخلیه بار در ساختمان باید از قبل با مدیر ساختمان هماهنگ کرد؟
در ساختمان‌های مسکونی، هماهنگی قبلی از نظر عملی بسیار مهم است؛ به‌خصوص اگر قرار است از آسانسور، پارکینگ یا راه‌پله استفاده شود. بهتر است پیش از رسیدن خودرو درباره ساعت تخلیه، مسیر انتقال، ظرفیت آسانسور و محل قرار دادن موقت کالا هماهنگ شود. برای تخلیه‌ای که باعث اشغال معبر عمومی یا اختلال در عبور و مرور می‌شود نیز باید ضوابط شهری مربوط به محل رعایت شود.
