در حمل و جابه‌جایی بار باید به قوانین باربری توجه ویژه‌ای داشت. نوع خودرو، وزن و ابعاد بار، مسیر حرکت، نوع کالا، مدارک راننده و حتی نحوه بسته‌بندی می‌توانند تحت تاثیر قوانین باربری قرار بگیرند. به همین دلیل، آشنایی با قوانین جابجایی بار هم برای صاحبان کالا و هم برای رانندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل اهمیت زیادی دارد. قوانین باربری در ایران بسته به نوع حمل متفاوت است. برای مثال، حمل بار بین شهری بیشتر تحت نظارت سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای انجام می‌شود، در حالی که باربری درون شهری بیشتر با مقررات صنفی، شهرداری و مقررات مربوط به تردد وسایل نقلیه در شهرها سروکار دارد. از طرف دیگر، برای بارهای خاص مانند مواد غذایی، کالاهای خطرناک یا محموله‌های با ارزش، الزامات بیشتری وجود دارد. در این مطلب مهم‌ترین قوانین باربری شهری و بین شهری، مقررات مربوط به وزن و ابعاد بار، مدارک لازم، تخلفات و نکاتی را که پیش از ارسال بار باید بدانید بررسی می‌کنیم.
آنچه در این مقاله می‌خوانید
- مهم‌ترین قوانین باربری بین شهری
- ۱- بارنامه در حمل بین شهری
- ۲- مسئولیت فرستنده، شرکت حمل‌ونقل و راننده
- ۳- مدارک لازم برای حمل بار بین شهری
- ۴- زمان رانندگی و استراحت راننده
- مهم‌ترین قوانین باربری درون شهری
- ۱- محدودیت وزن در باربری شهری
- ۲- قوانین جابجایی بار در محدوده شهر
- قوانین حمل بارهای خاص و حساس
- حمل بار شکستنی
- حمل بار فاسدشدنی
- حمل بار خطرناک
- حمل کالاهای با ارزش
- قوانین مربوط به وزن و ابعاد بار در حمل‌ونقل جاده‌ای
- ابعاد مجاز بار
- تخلفات و جرایم مرتبط با حمل بار شهری و برون شهری
- قبل از ارسال بار چه نکاتی را رعایت کنیم؟
- بار را متناسب با نوع کالا بسته‌بندی کنید.
- بارنامه را با محموله واقعی تطبیق دهید
- برای بارهای با ارزش بالا بیمه مناسب بگیرید
- شرایط تحویل را از قبل مشخص کنید
- برای بار فاسدشدنی، خودرو را متناسب با کالا انتخاب کنید
- بار خطرناک را بدون اعلام قبلی ارسال نکنید
- وزن و ابعاد بار را پیش از حرکت بررسی کنید
- مدارک راننده و خودرو را بررسی کنید
- خودرو را فقط بر اساس ظرفیت ظاهری انتخاب نکنید
- از شرکت یا راننده معتبر استفاده کنید
- جمع‌بندی
- پرسش‌های متداول
مهم‌ترین قوانین باربری بین شهری
باربری بین شهری یا برون شهری، به حمل کالا از یک شهر به شهر دیگر گفته می‌شود. این نوع حمل‌ونقل عمدتا تحت نظارت سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای قرار دارد و شرکت‌هایی که در این حوزه فعالیت می‌کنند با عنوان شرکت‌های حمل‌ونقل داخلی کالا شناخته می‌شوند. یکی از تفاوت‌های مهم باربری بین شهری با باربری درون شهری همین ساختار نظارتی است. شرکت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای داخلی تابع مقررات مربوط به حمل‌ونقل جاده‌ای هستند و فعالیت آن‌ها با شرکت‌ها و واحدهای صنفی معمولی تفاوت دارد.
۱- بارنامه در حمل بین شهری
یکی از مهم‌ترین قوانین حمل بار با وانت بین شهری، الزام استفاده از بارنامه است. بر اساس قانون الزام شرکت‌ها و موسسات ترابری جاده‌ای به استفاده از صورت وضعیت و بارنامه، شرکت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای باید برای جابه‌جایی کالا از بارنامه استفاده کنند. این قانون به طور مشخص استفاده از بارنامه داخلی را برای جابه‌جایی کالا بین شهرهای کشور پیش‌بینی کرده است. بنابراین اگر قرار است بار از یک شهر به شهر دیگری ارسال شود، نباید صرفا به یک رسید دستی یا توافق شفاهی با راننده اکتفا کرد. بارنامه سند مهم حمل است و اطلاعاتی مانند فرستنده، گیرنده، مشخصات کالا، وسیله نقلیه و مسیر حمل را مشخص می‌کند.
بارنامه از نظر حقوقی نیز اهمیت زیادی دارد. در صورت بروز اختلاف درباره خسارت، تاخیر یا تحویل کالا، این سند می‌تواند برای مشخص شدن تعهدات طرفین مورد استناد قرار بگیرد. البته بیجک باربری یا رسید داخلی نیز ممکن است در فرایند حمل استفاده شود، اما نباید آن را با بارنامه یکی دانست. در حمل‌ونقل جاده‌ای بین شهری، بارنامه سند اصلی حمل محسوب می‌شود.
۲- مسئولیت فرستنده، شرکت حمل‌ونقل و راننده
در یک حمل بین شهری، معمولا چهار طرف اصلی وجود دارند: فرستنده، گیرنده، شرکت حمل‌ونقل و متصدی حمل. هرکدام از این افراد یا مجموعه‌ها مسئولیت‌هایی دارند. فرستنده باید اطلاعات درست درباره کالا، وزن، نوع و شرایط خاص آن ارائه کند و در صورت نیاز، کالا را به شکل مناسب بسته‌بندی کند. شرکت حمل‌ونقل نیز باید حمل را طبق مقررات و با وسیله نقلیه و راننده واجد شرایط انجام دهد. مسئولیت متصدی حمل در برابر خسارت کالا نیز در قانون تجارت، به ویژه مواد مربوط به حمل‌ونقل، مورد توجه قرار گرفته است.
برای مثال، متصدی حمل باید در صورت رسیدن کالا به مقصد، مراتب را به گیرنده اطلاع دهد و در مواردی که بسته‌بندی کالا دارای ایراد قابل مشاهده است، وضعیت آن را در اسناد حمل مشخص کند. این موضوع در عمل اهمیت زیادی دارد. اگر بسته‌ای به شکل نامناسب آماده شده باشد و شرکت حمل‌ونقل بدون ثبت ایراد آن را تحویل بگیرد، در صورت بروز اختلاف ممکن است مسئولیت متصدی حمل نیز مطرح شود.
۳- مدارک لازم برای حمل بار بین شهری
راننده وسیله نقلیه باری در حمل‌ونقل بین شهری باید مدارک لازم خودرو و فعالیت خود را به همراه داشته باشد. از جمله مدارکی که در فرایند حمل و بازرسی اهمیت دارند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- گواهینامه متناسب با وسیله نقلیه
- بیمه‌نامه شخص ثالث معتبر
- کارت شناسایی راننده
- کارت معاینه فنی
- بارنامه
- مدارک مربوط به سلامت جسمی و روانی راننده در موارد لازم
- کارت یا مدرک وابستگی خودرو به شرکت حمل‌ونقل یا پایانه
وجود بیمه شخص ثالث فقط یک الزام اداری نیست. طبق قانون بیمه اجباری شخص ثالث، ارائه خدمات حمل بار به وسایل نقلیه فاقد بیمه‌نامه شخص ثالث معتبر ممنوع است. به همین دلیل، صاحب بار نیز بهتر است هنگام تحویل کالا به یک شرکت یا راننده، از معتبر بودن مدارک اصلی خودرو و فرایند حمل مطمئن شود.
۴- زمان رانندگی و استراحت راننده
ایمنی حمل بار فقط به وضعیت خودرو مربوط نمی‌شود. خستگی راننده نیز یکی از عوامل مهم تصادفات جاده‌ای است و برای مدیریت آن، مقرراتی درباره زمان رانندگی و استراحت رانندگان وجود دارد. در اطلاعات اجرایی مورد استفاده در صنعت حمل‌ونقل، محدودیت زمان رانندگی و الزام به استراحت راننده مورد توجه قرار گرفته و در سفرهای طولانی، شرکت حمل‌ونقل باید شرایط لازم برای استراحت یا استفاده از راننده کمکی را فراهم کند. همچنین کنترل ساعات فعالیت راننده و استفاده از تجهیزات ثبت زمان کار مانند تاخوگراف برای ناوگان مشمول، بخشی از الزامات ایمنی حمل‌ونقل جاده‌ای است. بنابراین برنامه‌ریزی یک سفر بین شهری نباید صرفا بر اساس کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام شود. زمان توقف، استراحت، وضعیت جاده و شرایط آب‌وهوایی نیز باید در برنامه حمل در نظر گرفته شود.
مهم‌ترین قوانین باربری درون شهری
قوانین باربری درون شهری با مقررات حمل‌ونقل بین شهری یکسان نیست. حمل بار در محدوده شهر بیشتر تحت تاثیر قوانین صنفی، مقررات شهرداری، مقررات وزارت کشور و ضوابط مربوط به تردد خودروهای باری در شهر قرار دارد. در این بخش، دفترهای باربری، وانت‌بارها و سایر ارائه‌دهندگان خدمات حمل بار شهری ممکن است با ساختار متفاوتی نسبت به شرکت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای بین شهری فعالیت کنند. به همین دلیل، نباید تصور کرد هر فرد یا مجموعه‌ای که در حمل بار فعالیت می‌کند، دقیقا تابع همان مقررات یک شرکت حمل‌ونقل بین شهری است.
۱- محدودیت وزن در باربری شهری
یکی از نکات مهم در قوانین باربری شهری، توجه به ظرفیت واقعی خودرو است. ظرفیت مجاز یک خودرو صرفا به این معنا نیست که هر مقدار بار را می‌توان در آن قرار داد. نوع خودرو، مشخصات فنی، محورهای خودرو و مقررات مربوط به مسیر نیز اهمیت دارند. برای مثال، ظرفیت قابل استفاده یک وانت مزدا در محدوده شهری ممکن است با ظرفیت مجاز همان خودرو در مسیر خارج از شهر متفاوت باشد. در نمونه‌های رایج، برای برخی مدل‌های وانت مزدا ظرفیت‌هایی در حدود ۸۰۰ کیلوگرم در محدوده شهری و حدود ۷۰۰ کیلوگرم در خارج از محدوده شهر مطرح می‌شود.
برای وانت پراید نیز اعداد متداولی مانند ۴۵۰ کیلوگرم در شهر و ۳۵۰ کیلوگرم خارج از شهر ذکر می‌شود. البته این اعداد را نباید برای تمام خودروها یکسان در نظر گرفت. مدل خودرو، مشخصات فنی و مقررات جاری می‌تواند ظرفیت مجاز را تغییر دهد. بنابراین معیار نهایی باید مدارک خودرو و مقررات مربوط به همان وسیله باشد. اضافه‌بار فقط باعث جریمه نمی‌شود. افزایش فاصله ترمز، فشار بیشتر به لاستیک‌ها و سیستم تعلیق، کاهش کنترل خودرو و افزایش احتمال واژگونی، از پیامدهای بارگیری بیش از ظرفیت هستند. بنابراین بهتر است راجع به اصول صحیح بارگیری وانت بدانید.
۲- قوانین جابجایی بار در محدوده شهر
در حمل بار شهری، علاوه بر ظرفیت خودرو، محدودیت‌های مربوط به تردد نیز اهمیت دارد. ممکن است در بعضی معابر یا ساعات خاص، ورود خودروهای باری با محدودیت مواجه باشد. این محدودیت‌ها معمولا با توجه به وضعیت ترافیک، عرض معابر، کاربری مناطق و تصمیمات مدیریت شهری تعیین می‌شوند. برای بارهای خاص یا محموله‌های بسیار بزرگ نیز ممکن است مجوزهای جداگانه لازم باشد. بنابراین اگر قرار است دستگاه صنعتی، تجهیزات ساختمانی یا محموله‌ای با ابعاد غیرمعمول داخل شهر جابه‌جا شود، بهتر است قبل از حرکت، محدودیت‌های مسیر و مجوزهای مورد نیاز بررسی شود. در واقع، قوانین باربری شهری فقط درباره وزن بار نیستند. زمان تردد، نوع خودرو، مسیر حرکت و شرایط بارگیری نیز می‌توانند تعیین کنند که یک حمل قانونی و ایمن است یا نه.
قوانین حمل بارهای خاص و حساس
همه کالاها را نمی‌توان با یک روش حمل کرد. بار شکستنی، مواد غذایی، دارو، مواد شیمیایی و کالاهای با ارزش، هرکدام ریسک متفاوتی دارند. به همین دلیل، در کنار قوانین عمومی حمل بار، برای بعضی محموله‌ها مقررات و الزامات بیشتری وجود دارد. نوع بسته‌بندی، وسیله نقلیه، شرایط دمایی، مدارک حمل، بیمه و حتی مسیر حرکت ممکن است برای این کالاها متفاوت باشد.
حمل بار شکستنی
در حمل بار شکستنی، بسته‌بندی یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده مسئولیت است. بر اساس ماده ۳۸۰ قانون تجارت، فرستنده باید کالا را به شکل مناسب بسته‌بندی کند. اگر خسارت ناشی از عیب بسته‌بندی باشد، اصل بر این است که مسئولیت آن متوجه فرستنده باشد. اما یک نکته مهم وجود دارد: اگر ایراد بسته‌بندی برای متصدی حمل آشکار باشد و او بدون درج توضیح یا شرط مناسب، کالا را تحویل بگیرد، موضوع مسئولیت می‌تواند متفاوت شود. به زبان ساده، اگر صاحب بار یک وسیله شیشه‌ای را بدون محافظ مناسب تحویل دهد و شرکت حمل‌ونقل نیز از مشکل بسته‌بندی مطلع باشد، بهتر است این موضوع پیش از شروع حمل در اسناد ثبت شود. در غیر این صورت، هنگام بروز خسارت ممکن است اختلاف بر سر این که چه کسی مسئول بوده شکل بگیرد.
از طرف دیگر، بیمه باربری نیز معمولا خسارت ناشی از بسته‌بندی نامناسب یا عیب ذاتی کالا را مانند یک خسارت عادی تحت پوشش قرار نمی‌دهد. به همین دلیل، بسته‌بندی مناسب فقط برای سالم ماندن کالا نیست؛ می‌تواند روی امکان استفاده از پوشش بیمه‌ای نیز تاثیر بگذارد. برای بارهای شکستنی بهتر است از ضربه‌گیر، کارتن چندلایه، یونولیت، فوم یا تجهیزات مناسب با نوع کالا استفاده شود. قطعاتی که امکان حرکت داخل بسته را دارند نیز باید ثابت شوند. روی بسته‌های شکستنی هم بهتر است علامت مناسب درج شود و راننده و شرکت حمل‌ونقل از حساسیت محموله اطلاع داشته باشند.
حمل بار فاسدشدنی
بارهای فاسدشدنی به کالاهایی گفته می‌شود که کیفیت آن‌ها به مرور زمان و تحت تاثیر دما، رطوبت یا شرایط محیطی تغییر می‌کند. مواد غذایی تازه، گوشت، ماهی، لبنیات، میوه و سبزیجات، برخی داروها و واکسن‌ها در این دسته قرار می‌گیرند. در این نوع حمل، مهم‌ترین موضوع حفظ زنجیره سرد یا شرایط دمایی مورد نیاز کالا از مبدا تا مقصد است. خودرو باید متناسب با نوع کالا انتخاب شود. برای برخی محصولات از خودروهای ایزوترمال و برای کالاهایی که نیاز به سرمایش مستمر دارند از خودروهای یخچال‌دار استفاده می‌شود. دمای مورد نیاز نیز برای همه کالاها یکسان نیست و باید بر اساس نوع محصول و دستورالعمل نگهداری آن تعیین شود.
برای مثال، دمای مناسب حمل گوشت با دمای مناسب حمل یک محصول لبنی یا دارویی لزوما یکسان نیست. بنابراین صرفا «یخچال‌دار بودن» خودرو به تنهایی کافی نیست و باید بررسی شود که خودرو توانایی حفظ دمای مورد نیاز همان محصول را دارد. در مقررات بهداشتی حمل مواد غذایی نیز بر بهداشت محفظه حمل و جلوگیری از حمل مواد غذایی غیربهداشتی تاکید شده است. برای محفظه حمل مواد غذایی استفاده از سطوح مناسب و قابل شست‌وشو اهمیت دارد و شرایط دمایی باید با نوع ماده غذایی متناسب باشد. در حمل کالاهای حساس مانند دارو و واکسن، کنترل دما اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و استفاده از تجهیزات ثبت دما می‌تواند برای اطمینان از حفظ شرایط حمل مفید باشد.
در سطح استانداردهای بین‌المللی نیز چارچوب‌هایی مانند ATP برای حمل مواد غذایی با شرایط کنترل‌شده دما، مقررات IATA برای حمل هوایی و استانداردهایی مانند HACCP برای مدیریت خطرهای بهداشتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. البته در حمل داخل کشور باید مقررات داخلی و الزامات سازمان‌های مربوط نیز رعایت شود.
حمل بار خطرناک
حمل مواد خطرناک یکی از حساس‌ترین بخش‌های مقررات حمل‌ونقل جاده‌ای است. در ایران، آیین‌نامه اجرایی حمل‌ونقل جاده‌ای مواد خطرناک، چارچوب اصلی این نوع حمل را مشخص می‌کند. مواد منفجره، برخی گازها، مواد قابل اشتعال، مواد سمی، مواد خورنده و گروه‌های دیگری از مواد در دسته کالاهای خطرناک قرار می‌گیرند. یکی از مهم‌ترین وظایف صاحب کالا این است که پیش از تنظیم قرارداد حمل، خطرناک بودن کالا و نوع خطر آن را به صورت رسمی به متصدی حمل اعلام کند. این اطلاعات باید همراه با اقدامات احتیاطی لازم در اختیار شرکت حمل‌ونقل قرار بگیرد.
برای برخی طبقات مواد خطرناک، دریافت مجوز و تعیین مسیر عبور نیز لازم است. برای نمونه، در مورد طبقات مشخصی از مواد خطرناک، شرکت حمل‌ونقل باید از سازمان راهداری مجوز مسیر دریافت کند و مسیرهای خارج از شهر در اولویت قرار می‌گیرند. تردد وسیله نقلیه حامل مواد خطرناک نیز محدودیت‌های خاصی دارد. طبق آیین‌نامه، این وسایل صرف نظر از وزن و حجم محموله، در جاده‌ها فقط در ساعات روز مجاز به تردد هستند و باید پیش از پایان روز در محل مناسب توقف کنند.
راننده نیز در بعضی حمل‌ها باید علاوه بر گواهینامه معمول، تاییدیه ویژه حمل مواد خطرناک داشته باشد. این الزام برای برخی خودروها و محموله‌ها، از جمله تانکرهای با ظرفیت‌های مشخص و خودروهایی با وزن ناخالص بیش از ۳۵۰۰ کیلوگرم، پیش‌بینی شده است. همچنین بسته‌ها و جعبه‌های حامل مواد خطرناک باید برچسب و مشخصات مربوط به نوع خطر را داشته باشند و مقررات بسته‌بندی مربوط به آن‌ها رعایت شود. رعایت نکردن این مقررات می‌تواند فقط به جریمه راننده محدود نشود و برای شرکت حمل‌ونقل نیز پیامدهایی مانند تعلیق یا لغو پروانه فعالیت داشته باشد.
حمل کالاهای با ارزش
برای کالاهای با ارزش، یک قانون واحد و جداگانه که همه این کالاها را تعریف کند وجود ندارد و موضوع بیشتر از طریق مقررات مسئولیت متصدی حمل و بیمه باربری مدیریت می‌شود. در این نوع حمل، مهم‌ترین نکته اعلام دقیق ارزش و مشخصات کالا است. صاحب کالا باید اطلاعاتی مانند نوع و مقدار کالا، ارزش محموله، وسیله حمل و مشخصات مربوط به سفر را در اختیار بیمه‌گر قرار دهد. اگر ارزش واقعی کالا به درستی اعلام نشود، ممکن است در زمان خسارت، پرداخت کامل ارزش کالا با مشکل مواجه شود. برای محموله‌های گران‌قیمت نیز بهتر است فقط به پوشش پایه مسئولیت متصدی حمل اکتفا نشود. در صورت بالا بودن ارزش کالا، می‌توان با هماهنگی شرکت بیمه پوشش مناسب‌تری دریافت کرد. این موضوع درباره کالاهایی مانند تجهیزات الکترونیکی گران‌قیمت، طلا و جواهر، آثار هنری، تجهیزات صنعتی حساس یا کالاهایی با ارزش مالی بالا اهمیت بیشتری دارد.
در صورت بروز حادثه نیز باید در سریع‌ترین زمان ممکن موضوع به شرکت بیمه اطلاع داده شود. در بسیاری از قراردادهای بیمه، مهلت مشخصی برای اعلام خسارت وجود دارد و معمولا ارائه بارنامه، صورت بسته‌بندی، گزارش حادثه و مدارک مربوط به کالا برای بررسی خسارت ضروری است. به همین دلیل، بارنامه و اسناد مربوط به ارزش کالا را تا پایان فرایند حمل نگه دارید و فقط به توافق شفاهی با راننده اکتفا نکنید. در مقاله راهکارهای کاهش حوادث باربری به طور کامل راجع به روش های کاهش حوادث در فرایند باربری صحبت کردیم.
قوانین مربوط به وزن و ابعاد بار در حمل‌ونقل جاده‌ای
وزن و ابعاد بار از مهم‌ترین بخش‌های مقررات حمل‌ونقل جاده‌ای هستند. اضافه‌بار یا بارگیری با ابعاد غیرمجاز می‌تواند هم به خودرو و جاده آسیب بزند و هم خطر تصادف را افزایش دهد. طبق مقررات حمل بار در جاده‌های کشور، برای فشار واردشده از محورهای مختلف نیز سقف‌هایی تعیین شده است. حداکثر فشار مجاز برای محور راهنما ۶ تن، محور منفرد ۱۳ تن و محور زوج ۲۰ تن است. اگر فاصله دو محور مجاور کمتر از دو متر باشد، آن‌ها در این مقررات به عنوان محور زوج در نظر گرفته می‌شوند.
وزن ناخالص مجاز نیز با توجه به تعداد محور و نوع وسیله نقلیه متفاوت است. برای نمونه، کامیون دو محور حداکثر ۱۹ تن و کامیون سه محور حداکثر ۲۶ تن در نظر گرفته می‌شود و برای ترکیب‌های مختلف کامیون و یدک یا وسایل نقلیه مفصل‌دار، سقف‌های متفاوتی وجود دارد. در مقررات و دستورالعمل‌های جدیدتر مربوط به ابعاد و اوزان نیز محدودیت‌های مشخصی برای ناوگان باری تعیین شده است. برای برخی کشنده‌های پنج‌محوره، سقف وزن ناخالص ۴۰ تن مطرح شده است و صرف درج ظرفیت بالاتر در مدارک خودرو به معنی امکان عبور با همان وزن در همه مسیرها نیست.
ابعاد مجاز بار
در مقررات عمومی حمل بار جاده‌ای، حداکثر عرض وسیله نقلیه با بار ۲.۶ متر و حداکثر ارتفاع عمومی ۴.۵ متر است. برای برخی مسیرهای خاص مانند محورهای هراز و چالوس محدودیت ارتفاع کمتری وجود دارد. حداکثر طول نیز بر اساس نوع وسیله نقلیه تعیین می‌شود. برای نمونه:
- کامیون دو محور با بار: ۱۰ متر
- کامیون سه محور با بار: ۱۲ متر
- تریلی: حدود ۱۶ متر در مقررات پایه
- کامیون با یدک: ۱۸.۳۵ متر
در بخشنامه‌های جدیدتر ممکن است اعداد دقیق برخی انواع وسایل نقلیه متفاوت باشد، بنابراین برای حمل بارهای بزرگ باید آخرین ضوابط مربوط به نوع خودرو و مسیر بررسی شود. مقررات ابعاد و اوزان مجاز تردد وسایل نقلیه نیز از سوی وزارت راه و سازمان راهداری ابلاغ شده است.
یکی دیگر از نکات مهم، میزان بیرون‌زدگی بار است. در مقررات عمومی، برای بیرون‌زدگی بار از جلو و عقب نیز محدودیت تعیین شده و در برخی موارد بار باید با علائم هشداردهنده مشخص شود. اگر بار از حدود مجاز طول، عرض، ارتفاع یا وزن بیشتر باشد، ممکن است در دسته بارهای ترافیکی یا فوق‌سنگین و فوق‌حجیم قرار بگیرد. در چنین شرایطی نمی‌توان بار را بدون بررسی و دریافت مجوز لازم حرکت داد. برای مثال، اگر یک محموله روی تریلی از طول مجاز خودرو بیشتر باشد، باید پیش از حرکت بررسی شود که آیا امکان دریافت مجوز حمل وجود دارد یا خیر. صرف نصب پرچم یا چراغ هشدار به این معنی نیست که حمل هر بار خارج از ابعاد مجاز آزاد است.
در صورت مجاز بودن حمل بار خارج از ابعاد عادی، بسته به شرایط باید بار با علائم هشدار مناسب مشخص شود. مقررات قدیمی‌تر نیز برای برخی بارهای بیرون‌زده استفاده از چراغ قرمز در شب و پرچم قرمز در روز را پیش‌بینی کرده‌اند. همچنین سازمان راهداری و پلیس می‌توانند با استفاده از تجهیزات توزین، از عبور وسایل نقلیه دارای اضافه‌بار جلوگیری کنند. در برخی استان‌ها نیز سامانه‌های توزین در حال حرکت برای شناسایی خودروهای دارای اضافه‌تناژ مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
در نتیجه، اگر بار وزن یا ابعاد غیرعادی دارد، بهتر است قبل از بارگیری نهایی، وزن و ابعاد آن اندازه‌گیری و مسیر مناسب بررسی شود. این کار بسیار ساده‌تر از مواجه شدن با توقف خودرو، تخلیه بار یا جریمه در جاده است.
تخلفات و جرایم مرتبط با حمل بار شهری و برون شهری
- بخش مهمی از قوانین باربری به تخلفاتی مربوط می‌شود که می‌توانند برای راننده، صاحب بار یا شرکت حمل‌ونقل دردسر ایجاد کنند. یکی از رایج‌ترین تخلفات، حمل بار بدون بارنامه در حمل‌ونقل جاده‌ای بین شهری است. همان طور که گفته شد، قانون استفاده از بارنامه را برای جابه‌جایی کالا در حمل‌ونقل جاده‌ای بین شهری الزامی کرده است. بنابراین استفاده از رسید دستی یا توافق شفاهی نمی‌تواند جایگزین بارنامه قانونی شود.
- مغایرت اطلاعات بارنامه با محموله واقعی نیز می‌تواند تخلف محسوب شود. برای مثال، اگر وزن، نوع کالا یا مشخصات بار با اطلاعات ثبت‌شده در بارنامه تفاوت قابل توجهی داشته باشد، ممکن است برای راننده و شرکت حمل‌ونقل مشکل ایجاد شود. استفاده مجدد از یک بارنامه برای چند محموله یا حمل بار با بارنامه‌ای که مربوط به محموله دیگری است نیز از تخلفات مهم این حوزه محسوب می‌شود.
- اضافه‌بار و تجاوز از ابعاد مجاز نیز از تخلفات مهم جاده‌ای هستند. در چنین شرایطی ممکن است خودرو متوقف شود و از ادامه حرکت آن جلوگیری شود. در موارد اضافه‌بار، تخلیه بار اضافی نیز می‌تواند الزامی باشد و متخلف علاوه بر جریمه، در صورت وارد شدن خسارت به راه، ممکن است مسئول پرداخت خسارت نیز باشد. مقررات حمل بار در جاده‌ها امکان جلوگیری از تردد خودروهای دارای وزن یا بارگیری بیش از حد مجاز را پیش‌بینی کرده است.
- حمل مواد خطرناک بدون رعایت الزامات مربوط نیز از تخلفات جدی است و می‌تواند علاوه بر جریمه راننده، برای شرکت حمل‌ونقل پیامدهایی مانند تعلیق یا تعطیلی فعالیت داشته باشد.
- از طرف دیگر، استفاده از وسیله نقلیه فاقد بیمه شخص ثالث معتبر نیز ممنوع است و شرکت‌های حمل‌ونقل نباید به چنین وسایل نقلیه‌ای بار یا خدمات حمل ارائه کنند.
- در حمل‌ونقل شهری نیز رعایت ظرفیت خودرو، مقررات تردد، مجوزهای لازم و ضوابط مربوط به واحد صنفی اهمیت دارد. نوع جریمه و مرجع رسیدگی به تخلف نیز می‌تواند بسته به نوع تخلف و محل وقوع آن متفاوت باشد.
یک نکته مهم این است که مبلغ جریمه‌ها ثابت و همیشگی نیست و ممکن است با اصلاح قوانین و جداول جرایم تغییر کند. بنابراین بهتر است برای تصمیم‌گیری درباره یک حمل مشخص، به مبلغ‌های قدیمی جریمه به عنوان عدد قطعی تکیه نکنید.
قبل از ارسال بار چه نکاتی را رعایت کنیم؟
رعایت چند نکته ساده پیش از ارسال کالا می‌تواند از بسیاری از خسارت‌ها و اختلافات جلوگیری کند.
-
بار را متناسب با نوع کالا بسته‌بندی کنید.
بسته‌بندی نامناسب یکی از مهم‌ترین دلایل آسیب به کالا در مسیر است. برای کالاهای شکستنی از ضربه‌گیر مناسب استفاده کنید و اجازه ندهید قطعات داخل بسته آزادانه حرکت کنند. همچنین اگر بسته‌بندی کالا ایراد دارد، موضوع را با شرکت حمل‌ونقل مطرح کنید.
-
بارنامه را با محموله واقعی تطبیق دهید
پیش از حرکت خودرو، مشخصات کالا، تعداد بسته‌ها، وزن، مبدا، مقصد و مشخصات گیرنده را در بارنامه بررسی کنید. اگر اطلاعات بارنامه با بار واقعی مطابقت ندارد، پیش از حرکت برای اصلاح آن اقدام کنید.
-
برای بارهای با ارزش بالا بیمه مناسب بگیرید
بارنامه به تنهایی به معنی بیمه کامل ارزش کالا نیست. نوع پوشش بیمه و سقف تعهد اهمیت دارد. اگر ارزش کالا بالاست، ارزش واقعی آن را به بیمه‌گر اعلام کنید و در صورت نیاز پوشش اضافی بگیرید. در قرارداد بیمه مسئولیت مدنی متصدیان حمل‌ونقل داخلی نیز برای کالاهای دارای ارزش بالاتر از سقف تعهد پایه، امکان افزایش پوشش با اعلام قبلی و پرداخت حق بیمه اضافی پیش‌بینی شده است.
-
شرایط تحویل را از قبل مشخص کنید
از شرکت حمل‌ونقل درباره زمان تقریبی تحویل، نحوه محاسبه کرایه، شرایط توقف، هزینه‌های احتمالی و عوامل موثر بر تاخیر سوال کنید. آب‌وهوا، ترافیک، خرابی خودرو و شرایط جاده ممکن است زمان رسیدن بار را تغییر دهند.
-
برای بار فاسدشدنی، خودرو را متناسب با کالا انتخاب کنید
اگر کالا به دمای کنترل‌شده نیاز دارد، فقط از روی عنوان «یخچال‌دار» تصمیم نگیرید. دمای مورد نیاز کالا را مشخص کنید و مطمئن شوید خودرو توانایی حفظ آن را در کل مسیر دارد.
-
بار خطرناک را بدون اعلام قبلی ارسال نکنید
صاحب کالا باید ماهیت خطرناک محموله را به متصدی حمل اعلام کند و در موارد لازم اظهارنامه و مدارک مربوط را ارائه دهد. همچنین باید بررسی شود که راننده، خودرو و مسیر، شرایط لازم برای حمل آن ماده را دارند.
-
وزن و ابعاد بار را پیش از حرکت بررسی کنید
اگر بار سنگین یا بزرگ است، وزن ناخالص خودرو و بار، فشار محوری، طول، عرض و ارتفاع را بررسی کنید. برای بارهای خارج از ابعاد معمول نیز قبل از بارگیری درباره نیاز به مجوز حمل ترافیکی مطمئن شوید.
-
مدارک راننده و خودرو را بررسی کنید
برای حمل بین شهری، وجود مدارکی مانند گواهینامه، بیمه شخص ثالث، معاینه فنی و مدارک مربوط به فعالیت حمل‌ونقل اهمیت دارد. همچنین مطمئن شوید بارنامه قانونی برای محموله صادر شده است.
-
خودرو را فقط بر اساس ظرفیت ظاهری انتخاب نکنید
این که یک بار از نظر حجم داخل خودرو جا می‌شود، به معنی مجاز بودن حمل آن نیست. وزن بار نیز باید با ظرفیت قانونی و فنی خودرو مطابقت داشته باشد.
-
از شرکت یا راننده معتبر استفاده کنید
پیش از تحویل کالا، مشخصات شرکت حمل‌ونقل یا راننده، اطلاعات تماس و مدارک مربوط به حمل را ثبت کنید. برای کالاهای گران‌قیمت یا حساس، ثبت دقیق اطلاعات و استفاده از اسناد معتبر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
جمع‌بندی
در نهایت، مهم‌ترین اصل در قوانین باربری این است که مسئولیت حمل فقط به راننده محدود نمی‌شود. صاحب کالا باید اطلاعات صحیح ارائه دهد و بار را آماده و بسته‌بندی کند؛ شرکت حمل‌ونقل باید فرایند قانونی و ایمن حمل را انجام دهد و راننده نیز باید مقررات مربوط به خودرو، مسیر و نحوه حمل را رعایت کند. آشنایی با قوانین باربری پیش از ارسال کالا باعث می‌شود بسیاری از مشکلاتی که معمولا بعد از وقوع خسارت یا توقف خودرو مشخص می‌شوند، از همان ابتدا پیشگیری شوند. به ویژه در حمل‌های بین شهری، داشتن بارنامه، رعایت وزن و ابعاد مجاز، استفاده از بیمه متناسب و توجه به شرایط خاص کالا، چهار موضوعی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
پرسش‌های متداول
۱- آیا برای حمل بار بین شهری بارنامه لازم است؟
بله؛ بر اساس قانون الزام شرکت‌ها و موسسات ترابری جاده‌ای به استفاده از بارنامه، حمل‌ونقل جاده‌ای بین شهری کالا باید با بارنامه انجام شود. بارنامه سند اصلی حمل است و اطلاعات و تعهدات مربوط به محموله را مشخص می‌کند.
۲- آیا باربری بین شهری شامل بیمه می‌شود؟
حمل‌ونقل بین شهری می‌تواند تحت پوشش بیمه مسئولیت متصدی حمل و همچنین بیمه باربری قرار بگیرد، اما این دو را نباید یکی دانست. بیمه مسئولیت متصدی حمل، مسئولیت‌های قانونی او را در محدوده قرارداد بیمه پوشش می‌دهد و برای کالاهای با ارزش بالا ممکن است به پوشش اضافی نیاز باشد. همچنین شرایط بیمه، سقف تعهد و استثنائات باید پیش از حمل بررسی شود.
۳- آیا برای حمل بار با وزن یا ابعاد غیرعادی مجوز لازم است؟
اگر بار از حدود مجاز وزن یا ابعاد وسیله نقلیه و مسیر فراتر برود، ممکن است به مجوز حمل بار ترافیکی نیاز داشته باشد. پیش از حرکت باید شرایط بار، خودرو و مسیر بررسی شود و نباید با بار خارج از حدود مجاز بدون مجوز حرکت کرد.
۴- آیا بارهای خطرناک را می‌توان با هر کامیونی حمل کرد؟
خیر؛ برای حمل مواد خطرناک، بسته به نوع ماده و طبقه خطر، الزامات مشخصی برای وسیله نقلیه، بسته‌بندی، برچسب‌گذاری، راننده و مسیر وجود دارد. برخی رانندگان نیز باید تاییدیه ویژه حمل مواد خطرناک داشته باشند.
